Sofokles

„Antygona”

„Król Edyp”

„Edyp w Kolonie”

 

– żył w latach 496-406 p.n.e. w Atenach, urodził się w ateńskiej gminie Kolonos, był synem zamożnego wytwórcy broni

– tradycja starożytna podkreśla jego talent i wykształcenie muzyczne – po bitwie pod Salaminą przewodził, grając na lirze, chórowi śpiewającemu pean dziękczynny; występował też jako aktor

– przyjaźnił się z Peryklesem i Herodotem; brał czynny udział w życiu publicznym: był jednym ze skarbników Związku Morskiego Aten, strategiem w wojnie samnickiej, kapłanem jednego z herosów-lekarzy, przyczynił się do sprowadzenia do Aten kultu Asklepiosa i nawet ułożył na jego cześć pean

– napisał ponad 120 tragedii, za które wielokrotnie przyznawano mu pierwszą nagrodę w agonie tragicznym, w wieku 28 lat odniósł zwycięstwo nad samym Ajschylosem; do naszych czasów w całości zachowało się jedynie siedem; układają się one w dwa cykle: trojański (Ajas, Filoktet, Elektra) oraz tebański (Król Edyp, Edyp w Kolonie, Antygona), poza nimi znajduje się tragedia Trachinki

– wg Arystotelesa to on wprowadził na scenę trzeciego aktora, powiększył chór z 12 do 15 osób i jako pierwszy posługiwał się malowanymi dekoracjami; o bohaterach swoich tragedii miał się wyrazić: „Ja przedstawiam ludzi takimi, jakimi być powinni, Eurypides zaś, jakimi są”

– po śmierci został wyniesiony do godności herosa, w komedii Żaby Arystofanesa, wystawionej niedługo potem mówi się o nim jako o człowieku szczęśliwym, który długo żył, stworzył wiele pięknych dzieł i miał piękną śmierć.

 

Budowa tragedii

 

Tragedia rozwinęła się z dytyrambu, pieśni ku czci Dionizosa wykonywanej przez chór pod przewodnictwem jego przewodnika – koryfeusza. Pierwszego aktora wprowadził Tespis, a raczej sam wystąpił jako aktor, podejmując dialog z chórem. W miarę rozwoju tragedii wzrastała rola aktora, a następnie aktorów: drugiego wprowadził bowiem Ajschylos, trzeciego Sofokles. Chór komentował wydarzenia dziejące się na scenie, miał być widzem idealnym. Aktorzy – sami mężczyźni – grali w maskach i na koturnach. Tragedie wystawiano w Atenach podczas świąt Wielkich Dionizjów, przedstawienia odbywały się bez kurtyny i antraktów, toteż obowiązywała jedność miejsca, czasu i akcji. Przedstawienia miały charakter sakralny, opowiadały historie znane z mitów. Zgromadzona publiczność miała doświadczyć podczas spektaklu katharsis – oczyszczenia – poczuć litość i trwogę, a zarazem uwolnić się od tych uczuć. Autorzy tragedii rywalizowali ze sobą w tzw. agonie tragicznym, najlepszy otrzymywał nagrodę.

Schemat tragedii: otwierał ją prolog, będący wprowadzeniem w tematykę utworu, następnie na scenę wkraczał chór podczas tzw. wejściowej pieśni (parodosu); poszczególne sceny (epejsodiony) przeplatały się z pieśniami chóru (stasimonami); całość kończył exodos, wyjściowa pieśń chóru.

 

Antygona

 

Przypuszczalnie wystawiona ok. 442 roku. Zwana tragedią władzy. Podobnie jak Król Edyp oraz Edyp w Kolonie czerpie z mitów tebańskiego rodu Labdakidów. Przedstawia konflikt między prawami boskimi, niepisanymi, a prawami państwowymi, ustawionymi przez ludzi. Zarówno po stronie Kreona, jak i Antygony stoją racje równoprawne, choć przeciwstawne – na tym polega tragizm obu postaci. Kreon, nowy władca Teb po śmierci Eteoklesa, brat Jokasty, wuj dzieci Edypa, zakazuje grzebać zwłoki Polinejkesa, który zginął w walce przeciw własnej ojczyźnie. Jego rozkaz wymierzony jest więc w zdrajcę ojczyzny; Kreon nie chce, by po śmierci wróg ojczyzny i jej obrońca byli traktowani tak samo. Ale odmówienie pogrzebu zmarłemu jest traktowane jako przestępstwo religijne. Kreonowi przeciwstawia się – w imię praw bożych, niepisanych – siostra zmarłego, Antygona, i ponosi za to karę. Kreon działa dla dobra ludu, ale lud nie docenia i nie akceptuje jego wysiłków. Jego decyzja jest posunięciem racjonalnym, natomiast postępowanie Antygony wypływa z przesłanek uczuciowych: „Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić”. Jest ona świadoma, że czeka ją śmierć i oczekuje jej w poczuciu absolutnej samotności. Jej bunt wobec władzy jest kategoryczny i niemal zuchwały. Także Kreon swoim postępowaniem sprowadza na siebie katastrofę, w imię dobra państwa przekracza granice ludzkiej władzy.

Prolog – w nim zarysowuje się konflikt tragiczny oraz zostaje przedstawiona tytułowa bohaterka, i to w starciu z kontrastową wobec niej postacią siostry, Ismeny. Obie mówią o zakazie wydanym przez Kreona.

Parodos – na scenę wkracza chór Starców, będący swego rodzaju radą przyboczną króla Teb; został wezwany przez Kreona na zebranie.

I epejsodion – przemówienie Kreona dotyczące zakazu grzebania zwłok Polinejkesa; okazuje się, że już został on złamany – z taką wieścią przychodzi jeden ze strażników; Antygona jedynie symbolicznie pogrzebała brata, przysypując go cienką warstwą piasku, co nie uchroniłoby ciała przed dzikimi zwierzętami – brak ich śladów wygląda na znak dany od bogów.

I stasimon – pieśń chóru gloryfikująca potęgę rozumu ludzkiego.

II epejsodion – Antygona kontra Kreon; oboje przedstawiają swoje racje.

II stasimon – chór współczuje Antygonie.

III epejsodion – starcie Kreona z synem Hajmonem, narzeczonym Antygony, ujęte w formę stychomytii (szybkiej wymiany zdań; wypowiadane kwestie mają długość jednego wersu).

III stasimon: pieśń o sile i niebezpieczeństwach miłości.

IV epejsodion – scena muzyczna, kommos (pieśń żałobna) Antygony z chórem.

IV stasimon – chór wspomina wszystkich, którzy zginęli tak jak Antygona.

V epejsodion –pod wpływem wieszczka Tyrezjasza w Kreonie dokonuje się przełom. Przestrzega on władcę przed konsekwencjami jego postępowania, zarzuca mu znieważenie bogów.

V stasimon – hymn do patrona Teb, Dionizosa.

Exodos – pieśń wyjściowa chóru; Posłaniec opowiada o samobójstwie Antygony i Hajmona; lament złamanego śmiercią najbliższych Kreona, jego przewinieniem była pycha, hybris, przekroczenie wyznaczonych człowiekowi przez bogów granic.

 

Król Edyp

 

Tragedia przeznaczenia; ukazuje bezsilność działań szlachetnego człowieka wobec wyroków boskich. W Tebach rządzonych przez mądrego Edypa szaleje zaraza, której przyczyną jest – tak podaje wyrocznia – gniew bogów na zabójcę poprzedniego władcy, Lajosa. Edyp wszczyna jego poszukiwania i odkrywa prawdę o swoim losie. Król Teb, Lajos, i jego żona Jokasta, dowiedziawszy się z przepowiedni, że ich syn zabije ojca i ożeni się z własną matką – po urodzeniu porzucili dziecko na pastwę dzikich zwierząt, ale chłopiec – Edyp – został uratowany. W drodze do Teb Edyp zabija – w obronie własnej – człowieka, który okazał się jego ojcem, następnie poślubia własną matką. Z kazirodczego związku pochodzą Polinejkes i Eteokles oraz Antygona i Ismena. Edyp odkrywając, że to on jest poszukiwanym zabójcą Lajosa, bierze na siebie odpowiedzialność za te okropne czyny, choć dokonywał ich nieświadomie. Sam wymierza sobie karę – wykłuwa sobie oczy. Winą Edypa także była hybris, uporczywe dążenie do wyjaśnienia przyczyn zarazy.

 

Edyp w Kolonie

 

Tragedia napisana pod koniec życia, a wystawiona pośmiertnie. Zwana tragedią łaski, która unicestwia przeznaczenie Jedna z pieśni chóru jest poświęcona urokom jego rodzinnej wsi Kolonos. W Tebach trwa konflikt pomiędzy synami Edypa, Eteoklesem i Polinejkesem. Według wyroczni zwycięży ten z braci, którego pobłogosławi ojciec, ale ten, po wypędzeniu z Teb uzyskawszy gościnę w Attyce, w świętym gaju Eumenid, życzy obu synom, by zginęli w bratobójczej walce. Edyp znika w tajemniczy sposób i nie wiadomo, w jakich okolicznościach umiera. Po śmierci zostaje herosem; człowiek okrutnie doświadczony przez bogów okazuje się ich wybrańcem.

 

Bibliografia

Srebrny S., Wstęp [w:] Sofokles, Antygona, Wrocław 1999.

Łanowski J., Antygona [w:] Mit – człowiek – literatura, pod red. S. Stabryły, Warszawa 1992, s. 185-210.

Starnawski J., „Antygona” Sofoklesa, Warszawa 1983.

 

Anna Cholewianka

www.literatura.net.pl