Cyprian Kamil Norwid

Liryka

„Vade-mecum”

„Klaskaniem mając obrzękłe prawice”

„W Weronie”

„Fortepian Szopena”

„Bema pamięci żałobny rapsod”

„Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie...”

„Moja piosnka II”

„Promethidion. Rzecz w dwóch dialogach z epilogiem”

Proza
„Czarne kwiaty”

„Białe kwiaty”

„Pierścień Wielkiej Damy, czyli Ex-machina Durejko”

 

 

– urodził się 24 września 1821 roku we wsi Laskowo-Głuchy na Mazowszu, w rodzinie szlacheckiej, wcześnie stracił rodziców

– uczył się w warszawskim gimnazjum i szkole malarskiej Aleksandra Kokulara, a następnie w pracowni malarskiej Jana Klemensa Minasowicza

– debiutował w roku 1840 wierszem Mój ostatni sonet w „Piśmiennictwie Krajowym”, dodatku do warszawskiej „Gazety Porannej”, później publikował swoje wiersze w „Bibliotece Warszawskiej” i nawiązał kontakty z innymi młodymi literatami, choć nie hołdował modzie na bycie „poetą-cyganem”

– w roku 1842 wyjechał przez Niemcy do Włoch, we Florencji studiował rzeźbę i rytownictwo; tam poznał Marię Kalergis, w której przez wiele lat był nieszczęśliwie zakochany

– w Rzymie przyjął sakrament bierzmowania, wybrał imię Kamil, na pamiątkę pierwszej miłości, Kamili L.

– w latach 1845-1846 przebywał w Berlinie, uczęszczał jako wolny słuchacz na wykłady uniwersyteckie; aresztowany wskutek podejrzenia o kontakty z wielkopolską konspiracją, w berlińskim więzieniu nabawił się początków głuchoty

– wrócił do Rzymu, poznał tam Zygmunta Krasińskiego i Adama Mickiewicza

– w roku 1849 przybył do Paryża; poznał – w ostatnich miesiącach przed śmiercią – Juliusza Słowackiego i Fryderyka Chopina; żył w wielkiej biedzie, utrzymywał się głównie z pożyczek i prac dorywczych

– w 1851 roku ukazał się drukiem Promethidion; jego utwory pojawiają się też na łamach poznańskiego „Gońca Polskiego”, a wraz z nimi – nieprzychylne oceny krytyków (wedle ich opinii jego dzieła to „hieroglify”, które „warto by było na język polski przełożyć”, oraz „płody epileptycznej wyobraźni”)

– w roku 1852 popłynął do Ameryki, ale nie czuł się tam dobrze – już po dwóch latach wrócił do Europy – Londynu, a następnie Paryża

– w Dodatku do krakowskiego „Czasu” z roku 1856 pojawiły się Czarne, a następnie Białe kwiaty

– w roku 1862 w lipskim wydawnictwie Brockhausa wyszedł tom Poezje Cypriana Norwida, który oprócz wierszy zawierał też utwory prozą; w drugim tomie poeta planował zamieścić cykl wierszy Vade-mecum, ale gdy prace nad nim zostały ukończone, Brockhaus zrezygnował z wydania

– w 1877 roku przenosi się do Zakładu Św. Kazimierza w Ivry pod Paryżem, z dala od ważnych ośrodków życia kulturowego; tam zmarł 23 maja 1883 roku; jego ostatnie słowa to: „Przykryjcie mnie lepiej!”

 

Liryka

 

Zaledwie niewielka część twórczości Norwida ukazała się za jego życia. Dopiero pod koniec XIX wieku odkrył ją i zaczął publikować Zenon Przesmycki (Miriam). Stąd utarło się przekonanie, że Norwid jako twórca został odrzucony przez współczesnych, by być zrozumianym dopiero przez następne pokolenia „późnych wnuków”. Wśród historyków literatury natomiast trwają spory, na ile był romantykiem, a na ile istotnie wyprzedzał swoją epokę. Norwid był krytyczny wobec romantyzmu w ujęciu Mickiewicza i jego epigonów. Jak pisze Zofia Stefanowska, podejmował romantyczne pytania dotyczące sztuki, społeczeństwa, historii, ale udzielał na nie odmiennych odpowiedzi, był kontynuatorem przez zaprzeczenie. Nie aprobował mesjanizmu i prymatu tematyki narodowej, kwestionował podporządkowanie jednostki racjom nadrzędnym. Ważna dla niego była chwila bieżąca i rzeczywistość. Krytykował zdobycze cywilizacji, ale też zdawał sobie sprawę z ich doniosłości, był poetą miasta, który swoją twórczość traktuje nie jako misję wieszczenia słuchaczom prawd objawionych, ale jako zajęcie, pracę, także współpracę autora z czytelnikiem.

Stawiał swoim czytelnikom wysokie wymagania. Łamał ich przyzwyczajenia, zaskakiwał dwuznacznym użyciem słów i ironicznym zabarwieniem. Poza tym Norwid posługiwał się odrębną poetyką, daleką od śpiewnej, sielskiej liryczności. Jego poezję charakteryzują powściągliwość i refleksyjność często wyrażane za pomocą przemilczenia lub ironicznego dystansu. Ironia wg niego jest „koniecznym bytu cieniem”. Towarzyszy wszelkim czynom człowieka, niweczy je i wypacza. Ironii rzeczywistości odpowiada więc ironia jako kategoria estetyczna. W twórczości Norwida pełni ona taką samą funkcję jak światłocień w malarstwie.

Norwid odrzucał gatunki charakterystyczne dla poezji romantycznej, takie jak ballada, powieść poetycka czy dramat romantyczny. Stosował osobliwy zapis swoich wierszy, pełen podkreśleń, neologizmów, archaizmów, specyficznej interpunkcji o bogatym ładunku znaczeń. Jego poezja jest nasycona symboliką religijną, a zarazem czerpie z tradycji klasycznej, jest dialogiem twórcy i czytelnika, co najpełniej oddaje tytuł cyklu Vade-mecum (łac. Idź ze mną).

 

Vade-mecum

 

Cykl stu wierszy, zachowany w postaci niekompletnej, nieopublikowany za życia poety, który – wedle jego słów – miał dokonać „skrętu koniecznego w poezji polskiej”. W przedmowie Do czytelnika Norwid zamieszcza cytat z Byrona głoszący, że „po mężu, który ukształca smak swego narodu, najgenialniejszym bywa ten, który go psuje”. Istotnie, Norwid chciał „psuć” uformowaną przez wieszczów, a zwyrodniałą w twórczości epigonów romantyczną liryczność, będącą dla jego pokolenia normą. Krytykował współczesną cywilizację „pieniądza i pracy”, wykładał swoje rozumienie zadań sztuki i artysty oraz swoje pojmowanie historii.

Z pierwszego wiersza zbioru, z Ogólników, pochodzi słynny cytat – postulat: „Odpowiednie dać rzeczy słowo!”. To rzeczywistość bowiem miała być szeroko pojętym obiektem zainteresowań poezji. Ale każdy przedmiot, zdarzenie, szczegół odnoszą się do wyższych sensów. Dlatego zarówno wiersze Norwida, jak i jego teksty prozą odznaczają się parabolicznością, są dwupoziomowe, przypominają ewangeliczne przypowieści, których treść jest tylko pretekstem do przekazywania sensów wyższych. Do pełnego odczytania ich wieloznaczności potrzebny jest sumienny i aktywny czytelnik, w jakiejś mierze ich współtwórca. Zwłaszcza że nie tylko same słowa są w nich ważne, ale także to, co zostało przemilczane, ale zasygnalizowane choćby za pomocą specyficznego, wydobywającego znaczenie etymologiczne, zapisu wyrazów.

 

Klaskaniem mając obrzękłe prawice

 

Ujawnia przepaść pomiędzy poetą a współczesnością. Przyszedł on na świat nie w porę, pisze teksty prywatne, „listy” oraz „pamiętnik [...] Ogryzmolony i w sobie pochylon” i adresuje je „na Babilon do Jeruzalem”. Babilon jest symbolem zepsutej współczesnej cywilizacji, Jerozolima zaś to ziemia obiecana, symbolizuje ona krąg rzeczywistych odbiorców jego twórczości. Poeta zostanie zrozumiany dopiero przez następne pokolenia.

 

W Weronie

 

Spojrzenie na tragedię szekspirowskich kochanków z perspektywy czasu, z dystansu. Obraz spadającej z „oka błękitu” gwiazdy zostaje dwojako odczytany: wg cyprysów to „łza znad planety”, wg ludzi zaś to kamienie. Ujawnione zostają dwa odmienne sposoby widzenia świata: kierujący się uczuciami oraz podporządkowany rozumowi. Ci, którzy mówią „uczenie”, mają ograniczoną perspektywę poznania; ogrom wcześniejszych zdarzeń i ich symboliczne, ponadmaterialne znaczenie są dla nich niedostępne.

 

Fortepian Szopena

 

Nawiązuje do akcji odwetowej z roku 1863, po zamachu na cesarskiego namiestnika w Królestwie Polskim, generała Teodora Berga, kiedy wyrzucono z okien Pałacu Zamoyskich na bruk fortepian, na którym grywał Fryderyk Chopin. Ale ironia historii sprawia, że czyn w zamierzeniu bestialski staje się znakiem wielkości muzyki Chopina. Ma ona bowiem według Norwida siłę podnoszenia rzeczywistości do ideału, jest „Doskonałym-wypełnieniem”, godzi to, co ludzkie, z tym, co narodowe. Kończące poemat słowa: „Ideał – sięgnął bruku” świadczą o pogodzeniu doskonałości z życiem, zło zostaje zniwelowane przez potęgę dobra.

 

Bema pamięci żałobny rapsod

 

Poświęcony pamięci Józefa Bema, bohatera powstania listopadowego i Wiosny Ludów, napisany w rocznicę jego śmierci. Przedstawia jego pogrzeb, wystylizowany na uroczystość łączącą w sobie elementy tradycji antycznej, chrześcijańskiej oraz starosłowiańskiej. Słowa Hannibala będące mottem wiersza – „Przysięgę ojcu złożoną aż po dziś dzień zachowałem” uwypuklają główne cechy charakteru Bema – męstwo i miłość do ojczyzny.

Ale równie ważnym bohaterem wiersza jest czcząca pamięć Bema zbiorowość. Korowód żałobników w zakończeniu wiersza stanowi symbol ludzkości, dla której szlaki wyznaczają takie jak generał Bem wybitne postaci historyczne.

Podniosłość utworu podkreśla użyta forma metryczna, będąca odpowiednikiem antycznego heksametru. Rapsod to uroczysty, utrzymany w patetycznym tonie utwór sławiący ważnego bohatera, wywodzący się z antyku, niegdyś rozpowszechniany przez wędrownych recytatorów zwanych rapsodami.

 

Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie...

 

Wiersz powstał w związku z emigracyjnymi sporami, gdzie pochować Adama Mickiewicza, w Stambule czy Paryżu. Jego pierwsza część składa się z siedmiu pytań skierowanych do siedmiu niedocenionych przez współczesnych wielkich osobowości i bohaterów: Sokratesa, Dantego, Kolumba, Camoensa, Kościuszki, Napoleona, Mickiewicza. Ostatnia postać niedawno zmarła, dlatego losy jej grobu zostają przemilczane, można jedynie przypuszczać, że stanie się z nim podobnie jak z grobami poprzedników. Dopiero po śmierci zasługi wszystkich bohaterów zostają zauważone i docenione. Wielkie postaci historyczne przekraczają więc swoją epokę, ale ich czyny nie idą w zapomnienie. Poniżenie i cierpienie jest ich przeznaczeniem za życia, są niejako ceną, jaką wybitna jednostka musi zapłacić za swoją ponadprzeciętność.

 

Moja piosnka II

 

Tytułowa „piosnka” sugeruje rzewność, prostotę, śpiewność wyznania poety. Przedstawia obraz wytęsknionej przez poetę Polski jako kraju tradycją uświęconych zwyczajów. Zostają wymienione trzy najważniejsze: szacunek dla chleba, bocianiego gniazda czy imienia Chrystusa w pozdrowieniu. Jednak tęsknota dotyczy też bliżej nienazwanej „rzeczy innej, / Której już nie wiem, gdzie leży mieszkanie”, „bez-tęsknoty”, „bez-myślenia”, a więc czegoś idealnego, nierzeczywistego, kraju „tych, co mają tak za tak – nie za nie”. Tęsknota podmiotu lirycznego zostaje więc poddana gradacji: nie dotyczy już miejsca, ale czegoś nieokreślonego, stanu uczuć – jasności, prostoty, niewinności.

 

Promethidion. Rzecz w dwóch dialogach z epilogiem

 

Poemat złożony z dwóch wierszowanych dialogów, zatytułowanych Bogumił i Wiesław oraz epilogu prozą. Tytułem nawiązuje do mitu o Prometeuszu, mitycznym nauczycielu sztuk i rzemiosł („Promethidion” – gr. potomek Prometeusza). Był on dobroczyńcą ludzkości, ale też buntownikiem – wykradł z Olimpu ogień wbrew woli Dzeusa. Formą zaś – do tradycji dialogów Platona. Główni bohaterowie dialogów formułują swoje opinie poprzez polemikę z poglądami innych.

Całość dotyczy współczesnej sytuacji sztuki. Norwid nawiązuje do Platońskiej triady Piękna, Dobra i Prawdy. Piękno winno być powiązane z dobrem, nazwane zostaje „kształtem miłości”, oraz z pracą: „Bo piękno na to jest, by zachwycało / Do pracy – praca, by się zmartwychwstało”. Sztuka powinna być więc użyteczna, powinna łączyć idee z materialną praktyką, duchowość z fizycznym trudem. Ma ona wymiar sakralny, podnosi to, co doczesne, do sfery sacrum. Każde dzieło sztuki ma pobudzać do czynu, każdy artysta – organizować wyobraźnię narodową.

 

Proza

 

Nowele: „Ad leones!”, Stygmat, Tajemnica lorda Singelworth oraz nowele-legendy: Bransoletka, Cywilizacja – poza przedstawieniem konkretnych zdarzeń zawierają prawdy ogólne, są bliskie przypowieści. Ujawniają wyczulenie na szczegół, ale narrator spieszy z wyjaśnieniem nadrzędnego sensu wypadków, oceniając je według jasno określonego systemu wartości moralnych, pośrednio lub bezpośrednio.

Nowela „Ad leones!” razem ze Stygmatem oraz Tajemnicą lorda Singelworth tworzy tzw. trylogię włoską, bowiem akcja wszystkich trzech nowel dzieje się we Włoszech. Pierwsza z nich poświęcona jest problemowi niezależności twórcy we współczesnym świecie. Tytułowa rzeźba przedstawiająca męczeństwo pierwszych chrześcijan zostaje poddana uwspółcześniającej przemianie, by ostatecznie stać się „Kapitalizacją”. W Tajemnicy... szybujący balonem lord Singelworth symbolizuje przesadną ucieczkę od nieczystości cywilizacji. Stygmat mówi o tym, że minione wydarzenia wyciskają piętno na osobowościach ludzi i narodów, zostają oni naznaczeni stygmatem czasu, co sprawia, że niekiedy trudno im się porozumieć.

 

Czarne kwiaty

 

Sześć wspomnień dotyczących ostatnich spotkań poety z różnymi osobami, na krótko przed ich śmiercią: romantycznym poetą Stefanem Witwickim, Fryderykiem Chopinem, Juliuszem Słowackim, Adamem Mickiewiczem, Pawłem Delaroche’em, malarzem i przyjacielem poety, oraz nieznaną piękną Irlandką, spotkaną na statku podczas podróży do Ameryki. Z tych spotkań wyławia szczegóły (np. opis wnętrza mieszkania Chopina, strój Mickiewicza) oraz momenty znaczące – jakby zapowiedzi śmierci.

 

Białe kwiaty

 

Są teoretycznym uzasadnieniem Czarnych kwiatów. Omawiają funkcję ciszy, która jest w dramacie tym, czym biel, brak koloru, w malarstwie.

Dramaturgia

Trudno ją porównać z dramatami romantycznymi Mickiewicza i Słowackiego, czy też z wcześniejszymi dokonaniami klasyków teatru. W dramatach Norwida – a napisał ich siedem – mało jest zwrotów akcji, konfliktów i wynikającego z nich napięcia. Wszystko, co najważniejsze, toczy się w monologach lub dialogach bohaterów. Scena miała być bowiem „krzywym zwierciadłem” rzeczywistości. Poprzez fikcyjną rzeczywistość zdarzeń dramaty miały odsłaniać i demaskować fikcję i pozór prawdziwego życia.

 

Pierścień Wielkiej Damy, czyli Ex-machina Durejko

 

Norwid nazwał ją „białą tragedią”, bo nie kończy się cierpieniem czy śmiercią bohaterów, nie ma w niej krwawych scen, „komedią wysoką”, bo dotyczącą życia wyższych sfer. Jej tematyka jest współczesna, ale wszystkie wydarzenia, choć pozornie realne, są parabolicznym oddaniem sensów wyższych. Biedny, młody poeta Mak-Yks kocha się w swej dalekiej krewnej, bogatej Hrabinie Harrys. On jest uosobieniem „szlachetnego ubóstwa”, ona – niewolnicą konwenansów; nie dostrzega bowiem nędzy swego krewnego, choć ostentacyjnie nosi książeczkę do nabożeństwa i kieruje Towarzystwem Miłosiernym. Mak-Yks zostaje posądzony o kradzież jej pierścienia, ale nie chce poddać się rewizji, bo wstydzi się zebranych okruchów chleba. Hrabina próbuje mu pomóc, mówiąc, że jest on obłąkany i że sama podarowała mu pierścień, a tym samym ujawnia, że nie wierzy w jego niewinność. Kiedy pierścień zostaje odnaleziony, zawstydzona hrabina ofiaruje Mak-Yksowi swoją rękę. Zakończenie jest niejasne – można je interpretować jako szczęśliwe, będące oznaką wewnętrznej przemiany Hrabiny, ale też jako ironiczne, wedle słów jednej z bohaterek: „Fikcja wyśmienita!...” Podarowanie pierścienia nie jest darem bezinteresownym, podobnie jak dwa pierścienie na niebie są tylko sztucznymi ogniami. Przecież Hrabina chciała uniknąć skandalu...

Swoistym motorem zdarzeń, istnym deus ex machina jest sędzia Durejko, który sobie przypisuje zaistniały obieg spraw, jako że wielokrotnie przyczyniał się do pogarszania losu Mak-Yksa, m.in. posądził o kradzież i sprowadził policję. W jego osobie Norwid krytykuje pewien emigracyjny typ szlachcica, zapatrzonego w Mickiewicza, ale hołdującego ideałom mieszczańskim.

 

Bibliografia

Cypriana Norwida kształt prawdy i miłości. Analizy i interpretacje, pod red. S. Makowskiego, Warszawa 1986.

Fert J., Poeta sumienia. Rzecz o twórczości Norwida, Lublin 1993.

Górski K., Makowiecki T., Sławińska I., O Norwidzie pięć studiów, Toruń 1949.

Inglot M., Cyprian Norwid, Warszawa 1991.

Łapiński Z., Norwid, Kraków 1984.

Stefanowska Z., Norwidowski romantyzm, „Pamiętnik Literacki” 1968, z. 4, s. 15-23.

Trznadel J., Czytanie Norwida, Warszawa 1978.

 

Anna Cholewianka

www.literatura.net.pl