Bogurodzica

 

– czas powstania: na początku XV wieku dwaj anonimowi skryptorzy zapisali dwie niejednakowe wersje tekstu pieśni: w Kcyni w pobliżu Gniezna oraz w Krakowie, z roku 1506 – ze Statutu Jana Łaskiego – pochodzi natomiast pierwsza wersja drukowana, zawarta w niej po łacinie informacja o autorstwie św. Wojciecha została odrzucona przez współczesnych badaczy, ale świadczy ona o tym, że już wtedy traktowano Bogurodzicę jako bardzo dawną, a zarazem niezwykłą (bo tylko święty mógł ją napisać) pieśń; wszystkie przekazy tekstu różnią się głównie liczbą i układem strof, dwie pierwsze strofy uznaje się za najstarszą część pieśni – czas jej powstania jest między naukowcami kwestią sporną, przyjmują oni na podstawie badań językowych I połowę XII w. (Lehr-Spławiński), XI lub XII w. (Ostrowska), połowa XIII w. (Woronczak), XIV w. (Urbańczyk); najbardziej prawdopodobna jest połowa lub ostatnie dziesięciolecia XIII w.; pozostałe części pieśni są chronologicznie późniejsze

– język: zawiera archaizmy nigdzie indziej poza pieśnią niespotykane, takie jak: bogurodzica, bożycze, dziela; formy poświadczone w XV w., ale traktowane jako stare: formy rozkaźnika z końcówką -i (raczy, spuści, zyszczy) albo bez niej (napełń, słysz, usłysz)

bogurodzica – jeden z najstarszych w pieśni wyrazów, wiąże się z pochodzącym z języka staro-cerkiewno-słowiańskiego wyrazem „bogorodica”, będącym kalką gr. theotókos, zapożyczonym przez Czechów – za pośrednictwem czeskim w czasach chrystianizacji Polski przeszedł do języka polskiego

Bogiem sławiena – przez Boga uwielbiona, zwrot nigdzie poza Bogurodzicą niespotykany

zwolena – wybrana

gospodzin – synonim Boga, termin religijny powoli wypierany przez „pana” i „Boga”

zyszczy nam – pozyskaj dla nas, spuści nam – ześlij nam, nachyl, przychyl, skłoń, obróć ku nam – na ogół obie prośby łączy się z poprzednim wersem: „U Twego Syna, matko wybrana, zyskaj nam łaski ześlij”; ostatnio dopuszcza się odczytanie: „matko wybrana, Maryjo, pozyskaj dla nas i daj nam (ześlij) Twego Syna-Boga”, tj. ponownie ofiaruj go światu

dziela – ze staro-cerkiewno-słowiańskiego „delja” – dla, jedno z najstarszych słów tekstu, umiejscowione w archaicznym szyku: „twego dla” zamiast „dla twego”

Krzciciel – Jan Chrzciciel

bożycze – „bożyc” to syn Boga

jegoż prosimy – o co prosimy

zbożny – pobożny wg Ostrowskiej (na podstawie przykładów z Kazań Świętokrzyskich) albo szczęśliwy (związany ze zbożem)

pobyt – występuje tylko w Bogurodzicy

rajski przebyt – przebywanie, mieszkanie w raju

melodia: pochodzi z XII lub XIII w., stanowi całość ułożoną dla obu strof przez jednego kompozytora, na podstawie analizy muzykologicznej stwierdzono, iż pochodzi z XIII w.

rola w kulturze polskiego średniowiecza: początkowo wykonywano ją tylko podczas procesji, później w czasie mszy i innych nabożeństw; śpiewano ją także jako pieśń rycerską i państwową – Jan Długosz podaje, że wykonywano ją – carmen patrium, „pieśń ojczystą” – pod Grunwaldem w 1410 roku; za panowania dynastii Jagiellonów stała się hymnem narodowym i dynastycznym, towarzysząc uroczystościom koronacyjnym; z czasem stała się pieśnią gminną, śpiewaną przez żebraków

Bogurodzica kryje w sobie wiele do końca nierozstrzygniętych problemów językowo-kulturowych, jest natomiast niezaprzeczalnie dziełem o wybitnych wartościach artystycznych, choć wypełniają ją raczej teologiczno-dogmatyczne paradoksy niż poetyckie obrazy.

Jak dotąd nie udało się ustalić pierwowzoru Bogurodzicy, toteż przyjmuje się, że powstała ona samoistnie, nie jest przekładem czy też parafrazą innego tekstu. Stworzenie tak dojrzałego artystycznie tekstu w języku narodowym mogło nastąpić dopiero w czasach powszechnej znajomości różnych form poezji liturgicznej. Zauważyć można, że jej anonimowego twórcę inspirowały bizantyjskie i staro-cerkiewno-słowiańskie wzory pieśni religijnych (wg Józefa Birkenmajera i Marii Dłuskiej Bogurodzica to kontakion, jeden z gatunków bizantyjskiej poezji religijnej), choć niezaprzeczalne jest również oddziaływanie łacińskiej poezji liturgicznej. Nawiązuje do niej Bogurodzica swoim kształtem – powstała jako tekst przeznaczony do chóralnego wykonywania wokalnego podczas nabożeństw, trop, tj. uzupełnienie i rozwinięcie formuły Kyrie eleison (gr. Panie, zmiłuj się) wieńczącej obie strofy pieśni. Łącząc w sobie elementy obu tradycji, Wschodu i Zachodu, odsłania Bogurodzica duchową jedność chrześcijańską Europy.

Tropy poprzedzały określone zwroty liturgiczne lub następowały po nich, dopełniając liturgię. Umożliwiały powstawanie tekstów religijnych w językach narodowych. Kyrie eleison stanowiło zawołanie powtarzane przez wiernych w czasie mszy św., ale z chwilą umocnienia się świadomości religijnej Polaków powstała potrzeba rozwinięcia greckiego zwrotu i stworzenia pieśni religijnej w języku narodowym. Bogurodzica poszerzając Kyrie eleison, stara się uczynić prośbę w nim zawartą możliwie wyraźną i skuteczną.

Nie ma w niej ozdobników, wyrazów nacechowanych uczuciowo, są same prawdy teologiczne. Piękno Bogurodzicy zawiera się w symetrii i harmonii słów. Charakteryzuje ją cząsteczkowa budowa sekwencyjna: każda strofa rozpada się na cząstki, wersy zaś dzielą się na wyznaczone wyrazami mniejsze cząsteczki o określonej liczbie sylab.

I strofa:

Bogurodzica (5) dziewica (3), Bogiem sławiena (5) Maryja (3),

U twego syna (5) Gospodzina (4) matko zwolena (5), Maryja (3)!

Zyszczy nam (3), Spuści nam (3).

Kyrie eleison.

II strofa:

Twego dziela (4) Krzciciela (3), bożycze (3),

Usłysz głosy (4), napełń myśli (4) człowiecze (3).

Słysz modlitwę (4), jąż nosimy (4),

a dać raczy (4), jegoż prosimy (5):

A na świecie (4) zbożny pobyt (4)

Po żywocie (4) rajski przebyt (4).

Kyrie eleison.

Rymy wewnętrzne wyznaczają granice cząstek, w I strofie dominuje rym na -a, w drugiej zaś pojawia się dodatkowo rym na -e (bożycze, człowiecze). Paralelizm wersyfikacyjny, składniowy i treściowy (podobnie zbudowane pary wersów) zostaje przełamany przez antytezy, paradoksalne zestawienia pojęć: Bogurodzica (matka) – dziewica (panna), syn – Gospodzin (Bóg), pobyt (życie doczesne) – przebyt (życie wieczne).

Adresatką pierwszej strofy jest Maryja jako pośredniczka między modlącymi się ludźmi a Chrystusem, jej Synem, dwukrotnie nazwanym Bogiem: „Bogu-rodzica”, „Bogiem sławiena”, a raz „gospodzinem”. Dopowiedzenia odnoszące się do Maryi (rodzica, dziewica, Bogiem sławiena) uzasadniają wybranie jej na pośredniczkę. W drugiej strofie wierni zwracają się bezpośrednio do Syna Bożego („bożyca”). Proszą, by przez wzgląd na swego chrzciciela, tj. na św. Jana Chrzciciela, wysłuchał ich głosów i spełnił pragnienia ludzkie, wysłuchał modlitwy, którą do niego zanoszą i raczył im dać to, o co proszą.

Chrystus jest postacią centralną, modlitwy są do niego kierowane bądź za pośrednictwem Jego Matki bądź za wstawiennictwem św. Jana Chrzciciela. Podobna konfiguracja (trzy postaci: Chrystus i dwoje pośredników po jego obu stronach – Maryja i Jan) występuje w ikonografii pod nazwą deesis (gr. prośba, modlitwa). Plastyczne ujęcie tego motywu można zobaczyć np. w romańskiej kolegiacie w Tumie pod Łęczycą. Polichromię przedstawiającą deesis charakteryzuje ta sama co w wypadku Bogurodzicy struktura przestrzenna: Chrystus siedzący na tronie, po jego prawej stronie Maryja, a po lewej Jan Chrzciciel, oboje w pozach modlitewnych. W pieśni zawarte zostało rozróżnienie pomiędzy pozycją Matki Boskiej a św. Jana Chrzciciela, hierarchię tych osób. Bogurodzica posiada większą moc sprawczą, toteż staje się adresatką modlitwy, natomiast na Jana Chrzciciela można się w modlitwie powołać.

Co jest przedmiotem modlitwy? Wierni proszą Chrystusa o dwie najważniejsze dla człowieka sprawy: szczęśliwe życie na ziemi („zbożny pobyt”), a po śmierci rajskie, a więc wieczne przebywanie. Tak oto w wielkim skrócie zostały nakreślone główne założenia chrześcijańskiej ontologii i eschatologii: tymczasowość doczesnego „pobytu” i ponadczasowość „przebytu” w niebie.

 

Bibliografia

Bogurodzica, oprac. J. Woronczak, wstęp językoznawczy E.Ostrowska, oprac. muzykologiczne H. Feicht, Wrocław 1962.

Czyż A., Bogurodzica – między Wschodem a Zachodem (Kilka myśli o duchowej jedności Europy), „Ogród” (1991), nr 4/8, s. 78-108.

Mazurkiewicz R., Bogurodzica – między pieśnią a ikoną, „Znak” (1983), nr 341, s. 762-784.

Michałowska T., Średniowiecze, Warszawa 2000, s. 278-293.

 

Anna Cholewianka

www.literatura.net.pl